Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл Қазақстан Республикасы мемлекеттік саясатының басым бағыттарының бірі болып табылады. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралардың тиімділігі көбінесе мемлекеттік қызметшілердің адалдығына, олардың заңнама талаптарын сақтауына және мемлекеттік органдардың сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін уақтылы анықтау және жою қабілетіне байланысты.
Бұл бағыт жергілікті мемлекеттік басқару жүйесінде ерекше маңызға ие, өйткені әкімдіктер мен мәслихаттардың мемлекеттік қызметшілері Халықпен, кәсіпкерлермен, ұйымдармен және қоғамдық қатынастардың басқа да қатысушыларымен тікелей өзара іс-қимыл жасайды. Мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру, мемлекеттік қызметтер көрсету, бюджет қаражатын, Жер ресурстарын бөлу және жергілікті маңызы бар өзге де мәселелерді шешу олардың шешімдері мен іс-әрекеттеріне байланысты болады.
Осыған байланысты жергілікті мемлекеттік басқару саласындағы заңнаманың өзгерістерін Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнаманың талаптарына өзара байланысты қарау қажет.
Атап айтқанда, “Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы” Қазақстан Республикасының Заңына енгізілген өзгерістер жергілікті мемлекеттік басқару органдарының қызметін және олардың өкілеттіктерін іске асырудың ұйымдастырушылық тетіктерін жетілдіруге бағытталған. Аталған өзгерістерді іс жүзінде қолдану басқарушылық шешімдер қабылдау кезінде заңдылықты, ашықтықты және жауапкершілікті қамтамасыз етуді көздейді.
Бұл ретте жергілікті атқарушы органдардың өкілеттіктерін тікелей іске асыратын мемлекеттік қызметшілер ерекше рөлге ие. Мемлекеттік қызмет кәсіпқойлыққа, парасаттылыққа, қызметтік этикаға және жеке жауапкершілікке қойылатын жоғары талаптарды көздейтін қоғамдық маңызы бар қызметтің ерекше нысаны болып табылады.
“Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы” 2026 жылғы 19 мамырдағы № 290-VIII Қазақстан Республикасының жаңа Заңы мемлекеттік қызметшінің сыбайлас жемқорлық көріністеріне қарсы іс-қимыл жасау, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар туралы хабарлау және заңда көзделген шараларды қабылдау міндетін тікелей бекітеді. Бір мезгілде мемлекеттік қызметшіге мүдделер қақтығысы болған кезде лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыруға тыйым салынады.
Осылайша, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мамандандырылған мемлекеттік органдардың міндеті ғана емес, сонымен қатар әрбір мемлекеттік қызметшінің тікелей міндеті болып табылады.
Мемлекеттік қызметші өз өкілеттіктерін жүзеге асыра отырып, тек қана Қазақстан Республикасының Конституциясын, заңдарды және өзге де нормативтік құқықтық актілерді басшылыққа алуға тиіс. Шешім қабылдау кезінде жеке қызығушылықтан туыстарының мүдделері үшін таныстарының немесе басқа адамдардың жеке мүдделеріне сүйенуге жол берілмейді.
Сыбайлас жемқорлық көріністеріне төзбеушілік қағидаты ерекше маңызға ие. Мемлекеттік қызметшінің өзі сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардан аулақ болып қана қоймай, оларды басқа адамдардың жасауына да қарсы тұруға міндетті.
Қолданыстағы заңнама мемлекеттік қызметшінің лауазымдық өкілеттіктерін атқару кезінде өзіне белгілі болған құқық бұзушылықтар туралы, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық көріністері мен сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасауға итермелеу жағдайлары туралы хабарлау міндетін көздейді. Бұл ретте мемлекет сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жәрдем көрсететін адамдарды қорғау шараларын көздейді.
Бұл ереже жергілікті мемлекеттік басқару органдары үшін ерекше маңызға ие, мұнда сыбайлас жемқорлыққа қарсы жұмыстың тиімділігі көбінесе әрбір қызметкердің анықталған бұзушылықтарға уақтылы ден қою және сыбайлас жемқорлық ортасын қалыптастыруға жол бермеу қабілетіне байланысты болады.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың маңызды элементтерінің бірі мүдделер қақтығысын болдырмау және реттеу болып табылады.
Мемлекеттік қызметшінің мүдделер қақтығысы болған кезде лауазымдық өкілеттіктерін жүзеге асыруға құқығы жоқ. Мұндай жанжал туындаған не туындау мүмкіндігі болған кезде ол тікелей басшыны немесе мемлекеттік органның басшылығын уақтылы хабардар етуге міндетті.
Өз кезегінде, мемлекеттік органның басшылығы мүдделер қақтығысын болғызбау және реттеу жөнінде тиісті шаралар қабылдауға міндетті. Мұндай шараларға тиісті мәселені басқа мемлекеттік қызметшіге беру, лауазымдық өкілеттіктерін өзгерту не заңнамада көзделген өзге де шараларды қолдану кіруі мүмкін.
Бұл ретте мүдделер қақтығысының өзі міндетті түрде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасауды білдірмейтінін түсіну маңызды. Алайда оны жасыру және заңда көзделген шараларды қабылдамау сыбайлас жемқорлыққа жағдай туғызып, заңнамада белгіленген жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін.
Мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдеп нормаларын сақтаусыз сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мүмкін емес.
Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшілерінің әдеп кодексі қоғамның мемлекеттік органдарға деген сенімін нығайтуға, мемлекеттік қызметте өзара қарым-қатынастардың жоғары мәдениетін қалыптастыруға және парасаттылық атмосферасын құруға бағытталған. Оның нормалары мемлекеттік қызметшілер үшін міндетті.
Мемлекеттік қызметші мінсіз беделін сақтауға, белгіленген мінез-құлық стандарттарын сақтауға және теріс қоғамдық резонанс тудыруы немесе Мемлекеттік қызметтің беделін түсіруі мүмкін әрекеттерден аулақ болуға тиіс.
Азаматтарға сыпайы және дұрыс қарау, өтініштерді объективті қарау, рәсімдерді негізсіз кешіктіруге жол бермеу және қызметтік жағдайды жеке мақсаттарда пайдаланудан бас тарту тек қызметтік әдеп талаптары ғана емес, сонымен қатар сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың маңызды элементтері болып табылады.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алуда басшылардың қызметі ерекше маңызға ие.
Мемлекеттік органның басшысы сыбайлас жемқорлыққа қарсы талаптарды жеке өзі сақтап қана қоймай, сыбайлас жемқорлық көріністері ден қоюсыз қалмайтын жағдайлар жасауға міндетті.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың тиімді құралдарының бірі мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету болып табылады.
Мемлекеттік қызметшілер заңнама талаптары шегінде ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз етуге, азаматтардың өтініштерін объективті қарауға және олардың құқықтары мен заңды мүдделерін іске асыру үшін жасанды кедергілер жасауға жол бермеуге тиіс.
Шешім қабылдау рәсімдерінің ашықтығы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтады және сонымен бірге азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет мемлекеттік қызметшілердің құқықтық сауаттылығын ұдайы арттыру, түсіндіру жұмыстарын жүргізу, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау, қызметтік әдеп талаптарын сақтау және басшылардың жеке үлгісі арқылы қалыптастырылады.
Әрбір мемлекеттік қызметші атқаратын лауазымы жеке басының артықшылықтарының көзі емес, мемлекет пен қоғамға қызмет ету нысаны екенін түсінуі тиіс.
Осылайша, жергілікті мемлекеттік басқару саласындағы заңнаманың өзгерістерін Мемлекеттік қызметке және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға қойылатын қазіргі заманғы талаптармен бірге қарау қажет.
Бұл ретте мемлекеттік қызметші Жергілікті деңгейде сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың негізгі субъектісі болып қала береді. Мемлекеттік орган жұмысының тиімділігі оның кәсібилігіне, парасаттылығына, қызметтік этиканы сақтауға, мүдделер қақтығысын уақтылы болдырмауға және сыбайлас жемқорлық көріністеріне қарсы тұруға дайындығына байланысты.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс — қимыл-бұл мемлекеттік органдардың міндеті ғана емес, әрбір мемлекеттік қызметшінің күнделікті жауапкершілігі.
Заңдылыққа, ашықтық пен жауапкершілікке негізделген парасатты мемлекеттік қызметті қалыптастыру азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін арттырудың және Қазақстан Республикасы өңірлерінің тұрақты дамуын қамтамасыз етудің қажетті шарты болып табылады.
Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/kokpektimaslikhat/press/news/details/1272039?lang=ru
Жауап қалдыру Жауапты болдырмау