Сейдулла Бексұлтан, «ҚАЭС» ЖШС Энергетика тобының инженері
Бананның құрамында табиғи радиоактивті калий бар. Ұшақта адам Жер бетіндегіден көбірек ғарыштық сәулеленуге ұшырайды. Ал компьютерлік томография (КТ) кезінде дәрігер диагноз қою үшін рентген сәулесін пайдаланады. Бір қарағанда, бұл үш нәрсенің арасында байланыс жоқ сияқты. Алайда олардың барлығы сәулеленудің әртүрлі түрлерінің әсерімен байланысты.
Сонымен күнделікті өмірде сәулеленудің қандай түрлерімен кездесеміз, олардың қайсысы денсаулыққа әсер етуі мүмкін және алынатын дозаның мөлшері қандай?
Сәулелену — энергияның кеңістікте толқындар немесе бөлшектер түрінде таралуы. Ол табиғатта, медицинада және техникада кездеседі. Қазақстанда сәулелену туралы сөз болғанда, Семей ядролық сынақ полигоны еске түседі. Оның зардаптары халық жадында сақталғаны түсінікті. Алайда сәулеленуді тек ядролық апаттармен байланыстыру — оның күнделікті өмірдегі басқа да көріністерін елемеу деген сөз.
Сәулеленудің бәрі бірдей емес. Иондаушы сәулеленуге рентген және гамма-сәулелену, сондай-ақ альфа-, бета- және нейтрондық сәулелену жатады. Олардың энергиясы атомдар мен молекулаларды иондауға қабілетті (және белгілі бір деңгейдегі әсер ету кезінде адам ағзасының жасушалары мен тіндерінің зақымдануына әкелуі мүмкін). Үлкен дозаларда немесе ұзақ уақыт әсер еткен жағдайда мұндай сәулелену денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін.
Иондаушы емес сәулеленуге радиотолқындар, микротолқындар, инфрақызыл сәулелену және көрінетін жарық жатады. Ультракүлгін сәулелену де электромагниттік сәулеленудің бір түрі болып табылады, алайда оның ағзаға әсері терінің зақымдануына және тері қатерлі ісігінің даму қаупінің артуына әкелуі мүмкін. Сондықтан «сәуле шығарады» деген сөздің өзі «қауіпті» дегенді білдірмейді. Алдымен оның қандай сәулелену түрі екенін, оның қарқындылығы немесе дозасы қандай екенін және адам оған қанша уақыт бойы ұшырайтынын анықтау қажет.
Сәулелену тек алыс зертханаларда ғана емес — ол күнделікті өмірімізде де кездеседі.
Күн сәулесі. Күн бізге тек көрінетін жарықты ғана емес, ультракүлгін сәулеленуді де жібереді. Оның аз мөлшері табиғи құбылыс болып табылады, алайда шамадан тыс әсер ету теріге зиян келтіреді.
Ұялы телефон және Wi-Fi. Олар радиотолқындарды пайдаланады. Бұл — иондаушы емес сәулелену.
Микротолқынды пеш. Ол тағамды микротолқындардың көмегімен қыздырады. Қалыпты жұмыс кезінде пайдалану талаптары сақталған жағдайда тағам радиоактивті болып кетпейді.
Жер және ғимараттар. Топырақ пен тау жыныстарында табиғи радионуклидтер — мысалы, уран, торий және калий-40 кездеседі. Калий-40 адам ағзасында да болады.
Ұшақ. Ұшақ неғұрлым жоғары биіктікте ұшса, ғарыштық сәулеленуден атмосфераның қорғаныш әсері соғұрлым төмен болады. Сондықтан ұшақ бортындағы ғарыштық сәулелену дозасы Жер бетіндегіден жоғары.
Ұшақта қанша сәулелену аламыз?
Ұшақ бірнеше километр биіктікте ұшады. Бұл биіктікте атмосфераның қорғаныш қабаты Жер бетіндегіден жұқа. Сондықтан 5–6 сағаттық ұшу кезінде жолаушы ғарыштық сәулеленудің қосымша дозасын алады. Оның мөлшері ұшу биіктігіне, ұшу ұзақтығы мен бағытына, сондай-ақ басқа да факторларға байланысты және ондаған микрозиверт болуы мүмкін.
Бұл ұшақпен ұшу қауіпті дегенді білдірмейді. Керісінше, бұл мысал сәулелену дозасының нақты әсер ету жағдайларына байланысты екенін көрсетеді.
Ал банан ше?
Бананның құрамында табиғи радиоактивті калий-40 бар. Бір банан үшін жиі келтірілетін шартты көрсеткіш — шамамен 0,1 микрозиверт. Бұл — танымдық мақсаттағы шартты салыстыру, бананды жегеннен кейін адам нақты осы дозаны алады дегенді білдірмейді.
Бұл көрсеткішті банан жеген адам міндетті түрде дәл осындай доза алады деп түсінбеу керек. Негізінен ол сәулелену мөлшерін түсіндіру үшін шартты салыстыру ретінде пайдаланылады.
Банан мысалындағы тағы бір қызықты жайт: табиғи радиоактивті изотоптар қоршаған ортада ғана емес, адам ағзасының өзінде де болады. Калий-40 адам ағзасының табиғи құрамдас бөлігі болып табылады және адамның ішкі сәулеленуінің бір бөлігін қалыптастырады.
Үйдегі көрінбейтін қонақ — радон
Радон — жер жыныстарынан бөлінетін түссіз және иіссіз радиоактивті газ. Ол нашар желдетілетін жертөлелерде және ғимараттардың төменгі қабаттарында жиналуы мүмкін.
Адам радонды көрмейді және сезбейді. Сондықтан оның деңгейін сыртқы белгілер арқылы анықтау мүмкін емес. Қажет болған жағдайда оны арнайы детектордың көмегімен өлшейді. Радонның концентрациясы жоғары болған жағдайда оны төмендету бойынша шаралар, оның ішінде желдету және басқа да инженерлік-техникалық шешімдер қолданылады.
КТ: сәулелену көп болса, қауіпті ме?
Компьютерлік томография кезінде иондаушы рентген сәулеленуі қолданылады. Оның дозасы зерттеу түріне және қолданылатын зерттеу хаттамасына байланысты. Мысалы, кеуде қуысының КТ зерттеулерінің кейбір түрлерінде доза бірнеше миллизивертті құрауы мүмкін. Бұл бір бананнан алынатын шартты 0,1 микрозивертпен немесе бірнеше сағатқа созылатын ұшу кезінде алынуы мүмкін ондаған микрозивертпен салыстырғанда едәуір жоғары.
Алайда дозаның жоғары болуы процедураның автоматты түрде «қауіпті» екенін білдірмейді. КТ көптеген ауруларды анықтауда маңызды медициналық құрал болып табылады. Егер зерттеу диагноз қою немесе емдеуді жоспарлау үшін қажет болса, оның пайдасы ықтимал радиациялық қауіптен жоғары болуы мүмкін.
Сондықтан медицинадағы негізгі қағида қарапайым: қажетті зерттеулерді жүргізу және қажет емес зерттеулерді жүргізбеу.
МРТ кезінде рентген сәулеленуі қолданылмайды, сондықтан МРТ жүргізу кезінде иондаушы сәулелену қолданылмайды. Дегенмен МРТ-ның да өз көрсетілімдері мен шектеулері бар.
Құрылыс материалдары
Кірпіш, бетон, гранит және басқа да табиғи материалдардың құрамында уран, торий және калий-40 сияқты табиғи радионуклидтердің аз мөлшері болуы мүмкін.
Табиғи радионуклидтердің мөлшері нақты материалдың шығу тегі мен құрамына байланысты болады және тиісті жағдайларда белгіленген талаптарға сәйкес радиациялық бақылауға жатады.
Кейбір материалдар үй-жайларда радонның жиналуына да ықпал етуі мүмкін. Сондықтан материалдың өзі ғана емес, оның құрамы, радионуклидтердің концентрациясы және үй-жайдың желдетілуі маңызды.
АЭС туралы нені білу керек?
Сәулелену туралы сөз болғанда атом электр станцияларын да назардан тыс қалдыруға болмайды. АЭС-те ядролық реакциялар барысында иондаушы сәулелену пайда болады. Сондықтан мұндай объектілерде қауіпсіздікке қойылатын қатаң талаптар қолданылады, ал радиациялық бақылау белгіленген талаптар мен мониторинг бағдарламаларына сәйкес жүзеге асырылады.
Бақылауға объектідегі радиациялық жағдай, персоналдың сәулелену дозалары, сондай-ақ қоршаған ортаға ықтимал әсерді сипаттайтын параметрлер жатады. Радиациялық қорғаудың мақсаты — негізсіз сәулеленуге жол бермеу және белгіленген нормативтік талаптардың сақталуын қамтамасыз ету.
Бұл жерде «АЭС мүлдем радиация шығармайды» деп айту дұрыс емес. Дұрысы — қалыпты пайдалану кезінде персонал мен қоршаған ортаға радиациялық әсер бақылауда болады, ал пайдалану ядролық және радиациялық қауіпсіздіктің белгіленген талаптарын сақтай отырып жүзеге асырылады деп түсіну.
Ең маңызды мәселе — «сәулелену бар ма?» деген сұрақ қана емес, бұл қандай сәулелену түрі, оның дозасы немесе доза қуаты қандай, әсер ету ұзақтығы қанша және сәулелену қандай жағдайда орын алып жатыр деген сұрақтар.
Банан, күн сәулесі, ұшақ, радон, КТ, телефон және АЭС бір нәрсені көрсетеді: сәулелену — бір ғана құбылыс емес. Оның қауіптілігін бағалау үшін ең алдымен сәулелену түрін, дозаны немесе доза қуатын, әсер ету ұзақтығын және сәулеленудің нақты жағдайларын ескеру қажет.
Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/atom-energiyasy/press/news/details/1291474?lang=ru
Жауап қалдыру Жауапты болдырмау