ТҮРКІСТАНДЫҚ ҒАЛЫМДАР КЕМБРИДЖ УНИВЕРСИТЕТІНДЕ ОТЫРАР ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІН ТАНЫСТЫРДЫ

Кембридж университетінде «Ортағасырлық Орталық Азиядағы урбанизм мен қала тұрақтылығын зерттеудің археологиялық тәсілдері» атты халықаралық ғылыми конференция өтті. Түркістандық ғалымдар халықаралық ғылыми конференцияда Отырар мен оңтүстік өңірдегі ортағасырлық қалаларға қатысты археологиялық зерттеулерінің нәтижесін таныстырды.

Басқосуды Кембридж университетінің «King’s College» жанындағы «King’s Silk Roads» бағдарламасы мен «McDonald Institute for Archaeological Research» институты ұйымдастырды. Ғылыми жиында Отырар қаласы мен бүгінгі Түркістан облысының аумағындағы басқа да ортағасырлық қалалар ғылыми зерттеудің негізгі нысаны болды.

Конференцияға Қазақстаннан белгілі археолог, тарих ғылымдарының докторы, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры Мұхтар Қожа, Қ. Ясауи атындағы ХҚТУ-дың қауымдастырылған профессоры, PhD Бақдәулет Сыздықов, Халықаралық туризм және меймандостық университетінің оқытушысы, PhD Әли Әлімбекұлы, Қ. А. Ясауи атындағы ХҚТУ-дың Тарих кафедрасының оқытушысы, докторант Шыназ Алмазұлы мен тағы басқа ғалымдар қатысты.

Конференция бағдарламасында Отырар қаласының даму тарихы, Оңтүстік Қазақстанда исламның таралуының алғашқы кезеңдері, Отырар оазисіндегі Қаңлы дәуірі қоныстары, археологиялық картография және қашықтан зондтау, X–XV ғасырлардағы Отырар экономикасы мен сауда байланыстары, жерлеу дәстүрі, су жүйелері, егіншілік пен өсімдік жамылғысы, Күлтөбе қалашығының археологиясы қамтылған. Ғылыми баяндамалар қазақ және ағылшын тілдерінде болды.

Профессор Мұхтар Қожа әріптестерімен бірге «The Discovery of Mihrabs in the Dwellings of Otrar’s Rabad and Questions of the Initial Stage of the Spread of Islam in Southern Kazakhstan» атты зерттеуін ұсынды. Ол баяндамасында 2025 жылы Отырар рабадында жүргізілген археологиялық қазба нәтижесі, тұрғын үйлерден анықталған михрабтар, исламға дейінгі наным-сенімдермен байланысты археологиялық белгілер, қаланың стратиграфиясы және радиокөміртекті зерттеу нәтижелерін айтты. Бұл материалдар Қазақстанда исламның таралуының ерте кезеңдерін археологиялық деректер арқылы нақтылауға мүмкіндік береді.

Бақдәулет Сыздықов Келес аңғарында қалалық мәдениеттің қалыптасу ерекшеліктерін, Күлтөбе қалашығында жүргізілген археологиялық және пәнаралық зерттеулердің нәтижесін көрсетті. Әли Әлімбекұлы баяндамасында Отырар және Құйрықтөбе археологиялық ескерткіштеріндегі жерлеу орындарының архитектуралық ерекшеліктері мен жерлеу дәстүрлерін талдап, нәтижесін таныстырды. Шыназ Алмазұлы Күлтөбе қалашығындағы археологиялық зерттеулердің негізгі бағыттары мен нәтижесін таныстырды. Археолог Серік Ақылбек Отырар оазисіндегі Қаңлы кезеңі қоныстарының құрылымы мен олардың кеңістікте орналасу заңдылықтарын талдаған зерттеуін ұсынды.

Ғылыми жиынға Отырар мен Орталық Азияның ортағасырлық қалаларын зерттеп жүрген шетелдік ғалымдар да қатысты. Кембридж университетінің «King’s College» зерттеушісі, археолог доктор Кэти Кэмпбелл Отырардың қалалық даму циклі туралы зерттеуін ұсынды. Сондай-ақ шетелдік ғалымдар археологиялық картография мен қашықтан зондтау, X–XV ғасырлардағы Отырар экономикасы мен сауда байланыстары, егіншілік, су жүйелері және қоршаған орта тарихы туралы баяндамалар жасады.

Қазақстандық ғалымдардың Кембриджге сапары ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі қаржыландыратын, Халықаралық туризм және меймандостық университеті жүзеге асырып жатқан «Қазақстанға ислам дінінің енуін және таралуын археологиялық және жазба деректер негізінде зерттеу» ғылыми бағдарламасы аясында ұйымдастырылды.

Іссапардың негізгі мақсаттарының бірі – Кембридж университетінің кітапханалары мен Британ музейі кітапханасының қорларындағы Қазақстан мен Орталық Азияға ислам дінінің енуі мен таралу тарихына қатысты жазба деректерді, қолжазбалар мен архив материалдарды анықтау және зерделеу. Ғалымдар бұрын ғылыми айналымға толық енгізілмеген дереккөздердің ғылыми жоба міндеттерін шешудегі маңызын қарастырды. Түркістан, Отырар және Тараз қалаларындағы тарихи нысандардан алынған зерттеу үлгілерін Кембридж университетінің зертханасына ғылыми-зертханалық талдау жүргізу үшін тапсырды.

Ғалымдар 2025 жылдан бері Отырарда археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Биыл Отырар қалашығындағы қазба барысында Алтын Орда дәуіріне жатқызылатын мешіт орны, тас төселген көше мен баспалдақ тәрізді құрылымдар анықталып, жерлеу орындары мен түрлі археологиялық жәдігерлер зерттелді.

Бұдан бөлек, профессор Мұхтар Қожа Кембридж университетінде көпжылдық ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижесіне сүйеніп, «Абылай ханның қабірінің зерттелуі» тақырыбында арнайы ғылыми баяндама жасады. Сондай-ақ, ол Кембридж университетінің кітапханасына Оразақ Смағұлұлы, Алмагүл Оразаққызы және өзі бірлесіп жазған «Абылай хан» монографиясын, сондай-ақ «Ортағасырлық Отырар: аңыздар, деректер, зерттеулер» және «Позднесредневековые города и поселения Казахстана» атты ғылыми еңбектерін сыйға тартты.

Іссапар барысында ғалымдар ҚР Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Әлібек Бақаевпен кездесті. Кездесуде тараптар Қазақстан мен Ұлыбритания арасындағы ғылыми байланысты дамыту, археология және тарих салаларындағы халықаралық зерттеу жобаларын жүзеге асыру, ғылыми деректермен алмасу және академиялық ынтымақтастықты кеңейту мәселелерін талқылады.

Кембриджге жасалған іссапар Отырар мен Түркістан облысы аумағындағы ортағасырлық қалалар туралы жинақталған жаңа археологиялық деректерді халықаралық ғылыми ортада талқылауға, шетелдік кітапхана мен архив қорларындағы материалдарды зерттеуге, археологиялық үлгілерді заманауи зертханалық әдістермен талдауға және қазақстандық ғалымдардың халықаралық ғылыми байланыстарын кеңейтуге мүмкіндік береді.

Түркістан облысы әкімінің баспасөз қызметі
___

ТУРКЕСТАНСКИЕ УЧЕНЫЕ ПРЕДСТАВИЛИ В КЕМБРИДЖСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ОБ ОТЫРАРЕ

В Кембриджском университете прошла международная научная конференция на тему «Археологические подходы к изучению урбанизма и устойчивости городов в средневековой Центральной Азии». Туркестанские ученые на международной научной конференции представили результаты археологических исследований, касающихся Отырара и средневековых городов южного региона.

Организаторами встречи выступили программа King’s Silk Roads при King’s Colleg Кембриджского университета и институт McDonald Institute for Archaeological Research. На научной встрече основным объектом научного исследования стали город Отырар и другие средневековые города на территории сегодняшней Туркестанской области.

В конференции от Казахстана приняли участие известный археолог, доктор исторических наук, профессор Международного казахско-турецкого университета имени Ходжи Ахмеда Ясави Мухтар Кожа, ассоциированный профессор ХКТУ им. К. Ясави, PhD Бакдаулет Сыздыков, преподаватель Международного университета туризма и гостеприимства, PhD Али Алимбекулы, преподаватель кафедры истории ХКТУ имени К.А. Ясави докторант Шыназ Алмазулы и другие ученые.

В программе конференции были охвачены история развития города Отырара, ранние этапы распространения ислама в Южном Казахстане, поселения кангюйского периода в Отырарском оазисе, археологическая картография и дистанционное зондирование, экономика и торговые связи Отырара в X-XV веках, погребальные традиции, водные системы, земледелие и растительный покров, археология городища Культобе. Научные доклады были на казахском и английском языках.

Профессор Мухтар Кожа вместе с коллегами представил исследование на тему «The Discovery of Mihrabs in the Dwellings of Otrar’s Rabad and Questions of the Initial Stage of the Spread of Islam in Southern Kazakhstan». В своем докладе он рассказал о результатах археологических раскопок, проведенных в 2025 году в рабаде Отырара, михрабах, обнаруженных в жилых домах, археологических признаках, связанных с доисламскими верованиями, стратиграфии города и результатах радиоуглеродного исследования. Эти материалы позволяют уточнить ранние этапы распространения ислама в Казахстане через археологические данные.

Бакдаулет Сыздыков показал особенности формирования городской культуры в Келесской долине, результаты археологических и междисциплинарных исследований, проведенных на городище Культобе.

Али Алимбекулы в своем докладе проанализировал и представил результаты об архитектурных особенностях и погребальных традициях мест захоронений на археологических памятниках Отырар и Куйрыктобе.

Шыназ Алмазулы представил основные направления и результаты археологических исследований на городище Культобе.

Археолог Серик Акылбек представил исследование, проанализировавшее структуру и закономерности пространственного расположения поселений кангюйского периода в Отырарском оазисе.

В научной встрече также приняли участие зарубежные ученые, исследующие Отырар и средневековые города Центральной Азии.

Исследователь «King’s College» Кембриджского университета археолог и доктор Кэти Кэмпбелл представила исследование о цикле городского развития Отырара. Также зарубежные ученые сделали доклады об археологической картографии и дистанционном зондировании, экономике и торговых связях Отырара в X-XV веках, земледелии, водных системах и истории окружающей среды.

Поездка казахстанских ученых в Кембридж была организована в рамках научной программы «Исследование проникновения и распространения ислама в Казахстан на основе археологических и письменных источников», финансируемой Министерством науки и высшего образования РК и реализуемой Международным университетом туризма и гостеприимства.

Одна из основных целей командировки – выявление и изучение письменных источников, рукописей и архивных материалов, касающихся истории проникновения и распространения ислама в Казахстан и Центральную Азию, находящихся в фондах библиотек Кембриджского университета и библиотеки Британского музея. Ученые рассмотрели значение источников, ранее не полностью введенных в научный оборот, для решения задач научного проекта. Исследовательские образцы, полученные из исторических объектов в городах Туркестан, Отыраре и Таразе, были переданы в лабораторию Кембриджского университета для проведения научно-лабораторного анализа.

Ученые с 2025 года ведут археологические раскопки в Отыраре. В этом году в ходе раскопок на городище Отырар были обнаружены место мечети, относящееся к эпохе Золотой Орды, мощенная камнем улица и ступенчатые сооружения, изучены места захоронений и различные археологические артефакты.

Кроме того, профессор Мухтар Кожа, опираясь на результаты многолетней научно-исследовательской работы, сделал в Кембриджском университете специальный научный доклад на тему «Исследование могилы Абылай хана». Также он подарил библиотеке Кембриджского университета монографию «Абылай хан», написанную им совместно с Оразаком Смагулулы, Алмагуль Оразаккызы, а также научные труды «Средневековый Отырар: легенды, данные, исследования» и «Позднесредневековые города и поселения Казахстана».

В ходе поездки ученые встретились с Чрезвычайным и Полномочным Послом РК в Соединенном Королевстве Великобритании и Северной Ирландии Алибеком Бакаевым. На встрече стороны обсудили вопросы развития научных связей между Казахстаном и Великобританией, реализации международных исследовательских проектов в области археологии и истории, обмена научными данными и расширения академического сотрудничества.

Поездка в Кембридж позволяет обсудить в международных научных кругах новые археологические данные, собранные об Отыраре и средневековых городах на территории Туркестанской области, изучить материалы из зарубежных библиотечных и архивных фондов, проанализировать археологические образцы современными лабораторными методами и расширить международные научные связи казахстанских ученых.

Пресс-служба акима Туркестанской области