Биологиялық қауіпсіздік халықтың санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылығын қамтамасыз ету жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Биологиялық заттар мен материалдарды дұрыс сақтау және тасымалдау қауіпті инфекциялардың таралуының алдын алуға, ғылыми зерттеулер үшін микроорганизмдердің өміршеңдігін сақтауға және зертхана қызметкерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасында патогенді биологиялық агенттермен (бұдан әрі – ПБА) жұмыс істеу тәртібі Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 2 қарашадағы № ҚР ДСМ-125 «Биологиялық қорғауды қамтамасыз ету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі.
Биологиялық қорғауды қамтамасыз етудің негізгі талаптарының бірі – биологиялық материалдарды қауіпсіз сақтау. Патогенді микроорганизмдер мен басқа да биологиялық заттар төмен температураға төзімді, сынбайтын және герметикалық контейнерлерде сақталуы тиіс. Материалдың ерекшеліктеріне қарай тоңазытқыш камералар, төмен температуралы мұздатқыштар немесе сұйық азот құйылған ыдыстар пайдаланылады.
Мұндай жағдайлар микроорганизмдердің биологиялық қасиеттерін сақтауға және олардың қоршаған ортаға кездейсоқ таралуының алдын алуға мүмкіндік береді. Биологиялық материалдарды дұрыс таңбалау ерекше маңызға ие. Әрбір ыдыста микроорганизмнің атауы, штамм нөмірі және қайта себу немесе лиофилизациялау күні көрсетілген анық әрі өшпейтін заттаңба болуы қажет.
Құрамында токсиндері бар ыдыстар қосымша қызыл түсті белгімен таңбаланады, бұл олардың қауіптілік дәрежесін жедел анықтауға мүмкіндік береді. Дұрыс таңбалау биологиялық агенттермен жұмыс істеу кезінде қателіктердің алдын алып, оларды есепке алуды жеңілдетеді.
Микроорганизмдердің штамдары патогенділік топтарына қарай тоңазытқыштарда немесе арнайы жанбайтын шкафтарда жеке сақталады. Егер қолданыстағы қағидаларға сәйкес бірге сақтауға рұқсат етілсе, әртүрлі топтағы микроорганизмдер қақпағы тығыз жабылатын жеке герметикалық ыдыстарға орналастырылады. Әрбір ыдыс мөрленіп, оған сақталатын штамдардың атауы мен саны көрсетілген тізім қоса беріледі. Мұндай тәртіп биологиялық материалдардың қозғалысын қатаң бақылауға және олардың жоғалуына немесе араласып кетуіне жол бермейді.
Биологиялық қорғаудың маңызды құрамдас бөлігінің бірі – патогенді биологиялық агенттермен жүргізілетін барлық операцияларды міндетті түрде құжаттық рәсімдеу. Штамдарды жою, лиофилизацияланған дақылдары бар ампулаларды ашу, микроорганизмдерді уақытша сақтау немесе зертхана ішінде және ұйымнан тыс жерге беру белгіленген нысандағы актілермен рәсімделеді. Құжаттық сүйемелдеу әрбір үлгінің қозғалысын толық бақылауға мүмкіндік береді және биологиялық қауіпсіздік талаптарының сақталуын қамтамасыз етеді.
Патогенді биологиялық агенттерді тасымалдауға ерекше талаптар қойылады. Патогенділіктің III–IV топтарына жататын микроорганизмдерді қажетті ілеспе құжаттар болған жағдайда курьерлік қызмет немесе пошта байланысы арқылы тасымалдауға болады. Ал I–II топтағы патогенді биологиялық агенттерді тасымалдау арнайы дайындықтан өткен екі адаммен жүзеге асырылады, олардың кемінде біреуінде тиісті патогенділік тобының микроорганизмдерімен жұмыс істеуге рұқсат болуы тиіс.
Сондай-ақ мұндай материалдарды арнайы байланыс қызметі арқылы тасымалдауға рұқсат етіледі. Тасымалданатын материалдың бүтіндігі мен сақталуына жауапкершілік оны алып жүретін тұлғаға жүктеледі. Биологиялық материалдарды тасымалдау кезінде халықаралық биологиялық қауіпсіздік талаптарына сәйкес келетін үш қабатты қаптама қағидаты қолданылады.
Бірінші қабат – зерттелетін материал салынған герметикалық жабылған бастапқы ыдыс. Екінші қабат – сұйықтықтың төгілуі кезінде оны толық сіңіретін абсорбциялық материалы бар су өткізбейтін берік контейнер. Үшінші қабат – тасымалдау барысында механикалық әсерлерден қорғайтын және қажетті температуралық режимді қамтамасыз ететін жылу оқшаулағыш сыртқы контейнер. Қажет болған жағдайда салқындатқыш элементтер, құрғақ мұз немесе сұйық азот пайдаланылады.
Қаптаманың сыртқы бетінде жіберуші мен алушы ұйым туралы мәліметтер, байланыс ақпараты, тасымалдау шарттары және «Қауіпті! Тасымалдау кезінде ашуға болмайды!» деген ескерту жазуы көрсетіледі. Сонымен қатар, жіберуші ұйым алушы ұйымды жөнелту күні мен тасымалдау тәсілі туралы алдын ала хабардар етуге міндетті. Биологиялық материал алынғаннан кейін қабылдаушы ұйым оның алынғанын ресми түрде жазбаша растауы тиіс.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (бұдан әрі – ДДҰ) мәліметтері бойынша, биологиялық материалдармен жұмыс істеу кезінде орын алатын оқиғалардың басым бөлігі сақтау, буып-түю және тасымалдау талаптарының бұзылуына, сондай-ақ адам факторына байланысты болады. Осыған байланысты зертхана қызметкерлерін жүйелі түрде оқыту, стандартты операциялық рәсімдерді қатаң сақтау және биологиялық қауіпсіздік талаптарының орындалуын тұрақты бақылау микробиологиялық зертханалардың қауіпсіз қызметінің міндетті шарты болып саналады.
Қорытындылай келе, биологиялық заттар мен материалдарды сақтау және тасымалдау кезінде биологиялық қорғауды қамтамасыз ету – ұйымдастырушылық, техникалық және санитариялық-эпидемияға қарсы іс-шаралардың кешені болып табылады. Сақтау, таңбалау, буып-түю, құжаттық сүйемелдеу және тасымалдау талаптарын сақтау зертхана қызметкерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, қауіпті инфекциялардың таралуының алдын алуға және биологиялық материалдардың сақталуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2022 жылғы 2 қарашадағы № ҚР ДСМ-125 «Биологиялық қорғауды қамтамасыз ету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының талаптарын орындау ұлттық биологиялық қауіпсіздік жүйесін нығайтуға және халықаралық биологиялық қауіпсіздік стандарттарына сәйкес жұмыс жүргізуге ықпал етеді.
Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/departament-kkbtu-almaty/press/news/details/1257633?lang=ru
Жауап қалдыру