Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев NUR.KZ-ке әлеуметтік қолдаудың бұрынғы моделі неге қоғамның қазіргі сұранысына толық жауап бере алмайтынын, мемлекет өмірлік қиын жағдайға тап болған адамға қалай қолдау көрсететінін және жасанды интеллект неліктен «цифрлық шенеунікке» айналмауы керектігін айтып берді.
Қарапайым жағдайды елестетіп көрейік: адам көп жыл еңбек етті, алайда кәсіпорында штат қысқартылды. Бұрын мұндай жағдайда адамның алдағы жолы толығымен дерлік өзіне байланысты болатын. Ол мансап орталығын тауып, тіркеліп, бос жұмыс орындарын қарап, оқыту бағдарламаларын зерттеп, қандай қолдауға үміткер бола алатынын өзі анықтауы керек еді.
Әлеуметтік салада да осындай қағида қалыптасты. Бала туғаннан кейін, мүгедектік белгіленгенде немесе отбасының табысы күрт төмендеген жағдайда отбасы қайда жүгіну керектігін, қандай құжаттар жинау қажеттігін және қандай қызметке құқығы бар екенін өзі анықтайтын.
Бүгінде мемлекеттік ақпараттық жүйелер қажетті мәліметтердің едәуір бөлігіне ие. Сондықтан көмек азаматтың өтінішінен кейін ғана басталатын бұрынғы модель біртіндеп басқа тәсілге ауысуда: мемлекет өмірлік жағдайды ертерек байқап, ықтимал шешімді ұсынып, нақты нәтижеге қол жеткізгенге дейін адамды сүйемелдеуі тиіс.
2026 жылы Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі проактивті модельді бір-бірімен байланысты екі бағытта – әлеуметтік қолдау және жұмыспен қамту салаларында дамытып жатыр. Шілде айында Павлодар және Маңғыстау облыстарында «Цифрлық жұмыспен қамту қызметі» пилоттық жобасы іске қосылды. Ал мансап орталықтары келушілерді күтуден гөрі, өз бетінше жұмыс табуы қиын азаматтармен жеке жұмыс жүргізуге көшуде.
Бұл өзгерістердің неліктен дәл қазір маңызды екені және оның қарапайым азаматқа не беретіні туралы NUR.KZ-ке Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев айтып берді.
– Асқарбек Маратович, Сіз әлеуметтік саясаттың жаңа моделіне көшу туралы айтып жүрсіз. Оның бұрынғы жүйеден басты айырмашылығы неде?
– Бұған дейін жүйе негізінен азаматтың өзі өтініш білдіргеннен кейін жұмыс істей бастайтын. Адам белгілі бір көмек алуға құқығы бар екенін өзі түсініп, қажетті ұйымды тауып, құжаттарын жинап, өтініш беруі керек еді.
Бұл модель мемлекетте қазіргі кездегідей үлкен көлемдегі цифрлық деректер болмаған кезде қалыптасты. Бүгінде біз әлдеқайда көп ақпаратты көре аламыз. Мысалы, азамат үшін әлеуметтік аударымдардың тоқтағанын, түлектің ұзақ уақыт бойы жұмысқа орналаса алмай жүргенін немесе отбасында мемлекеттік қолдауға құқық беретін жағдайдың пайда болғанын байқай аламыз.
Осы жерде заңды сұрақ туындайды: егер мемлекетте бұл мәліметтер бар болса, неге адам бұрынғыдай барлық жолды өзі өтуі керек?
Сондықтан біз өтініш беру формасын ғана өзгертіп отырған жоқпыз. Жүйенің әрекет ету реттілігі өзгеруде. Мемлекет адамға көмек қажет болуы мүмкін екенін бірінші болып байқап, ықтимал нұсқаларды ұсынып, әрі қарай не істеу керектігін түсіндіруі тиіс.
Біз үшін басты нәтиже қабылданған өтініштердің саны емес, нақты адамның мәселесінің шешілуі болуы керек.
– Неліктен бұл өзгерістер дәл қазір қажет болып отыр?
– Себебі экономика да, адамдардың күнделікті өмірі де өзгерді. Мамандықтар тез ескіреді, кәсіпорындар жаңа технологияларды енгізуде, қызметкерлерге қойылатын талаптар өзгеруде. Адамның білімі мен көп жылғы тәжірибесі болуы мүмкін, алайда бір күні өз өңірінде оның мамандығына сұраныс жоқ екенін анықтауы ықтимал.
Сонымен қатар азаматтардың мемлекеттік қызметтерге деген күтімі де артты. Адам банктік, көлік және басқа да қызметтерді смартфон арқылы алуға үйренді. Сондықтан әлеуметтік қолдауды рәсімдеу кезінде мемлекеттік ақпараттық жүйелерде бар мәліметтерді қайтадан ұсыну қажеттігін түсіну қиын.
Алайда цифрландыру – қағаз құжатты электронды форматқа ауыстыру ғана емес. Электронды өтініш жасап, бұрынғы барлық қиындықтарды сол күйінде сақтауға болады. Біз үшін маңыздысы басқа: енді адамға қанша әрекет жасаудың қажеті жоқ, ол қанша уақыт үнемдейді және түсінікті жауапты қаншалықты тез алады.
Бүгінде Министрліктің 49 мемлекеттік қызметінің 45-і электронды форматта қолжетімді, оның 28-і проактивті түрде көрсетіледі. Бұл сандардың маңызы олардың өзінде емес. Олар жаңа модельге көшу үшін қажетті технологиялық база қалыптасқанын көрсетеді. Енді бүкіл жүйенің жұмыс логикасын өзгерту қажет.
– Бұл логика әлеуметтік қолдау саласында қалай жүзеге асырылады?
– Ең түсінікті мысал – баланың дүниеге келуі. Бала тууы тіркелгеннен кейін ата-аналарға тиісті төлемдерді рәсімдеуді ұсынатын хабарлама жіберіледі. Олар келіскен жағдайда қажетті мәліметтер автоматты түрде сұратылады. Отбасы бірнеше мекемеге барып, қағаз анықтамалар жинауға міндетті емес.
Мемлекеттік жүйе дәл осылай жұмыс істеуі керек: ата-аналарды бала туғаннан кейінгі алғашқы күндері әкімшілік рәсімдерді зерттеуге мәжбүр етпей, өзі түсінікті әрі уақтылы шешім ұсынуы қажет.
Алайда бала туу – деректер тұрғысынан салыстырмалы түрде қарапайым өмірлік жағдай. Мүгедектік белгіленуі, асыраушысынан айырылу, отбасы табысының төмендеуі, жақын адамына тұрақты күтім жасау қажеттілігі сияқты күрделі жағдайлар да бар. Мұндай мәселелердің барлығына бір ғана үлгіні қолдануға болмайды.
Сондықтан біз тек проактивтілік туралы емес, жеке тәсіл туралы да айтып отырмыз. Бір отбасына жәрдемақы қажет. Екіншісіне – әлеуметтік қызмет. Үшіншісіне – отбасының еңбекке қабілетті мүшесін жұмысқа орналастыруға көмек қажет болуы мүмкін. Мемлекет жеке анықтаманы ғана емес, жалпы өмірлік жағдайды көруі тиіс.
Бұл ретте адамға қанша ведомство мен ақпараттық жүйе қатысатыны маңызды емес. Ол үшін ең маңыздысы – қажетті көмекті уақытында алды ма және әрі қарай не болатынын түсіне ме деген мәселе.
– «Атаулылық» ұғымы көбіне әлеуметтік көмектің қысқартылуы мүмкін деген түсінік қалыптастырады. Сіздің түсінігіңізде бұл нені білдіреді?
– Атаулылық – алушылар санын механикалық түрде қысқарту немесе мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелерінен бас тарту емес.
Оның мәні – қолдаудың шын мәнінде қажет адамға қажетті уақытта және жеткілікті көлемде жетуінде.
Сырттай қарағанда ұқсас отбасылардың жағдайы мүлдем әртүрлі болуы мүмкін. Бір отбасында еңбекке қабілетті адам уақытша жұмысынан айырылып, оқудан немесе жұмысқа орналасудан кейін тұрақты табысқа қайта орала алады. Ал басқа отбасында адам жақын адамына тұрақты түрде күтім жасап, қалыпты жағдайда жұмыс істей алмауы мүмкін. Егер олардың жағдайын бір ғана көрсеткіш арқылы бағаласақ, шешім әділетсіз болуы ықтимал.
Сондықтан әлеуметтік саясат неғұрлым дәл болуы керек. Егер адам жұмыс істей алса, мемлекеттің міндеті оны жылдар бойы әлеуметтік көмек алушы ретінде ұстап тұру емес, табысын қалпына келтіруге көмектесу. Ал егер отбасы объективті түрде ұзақ мерзімді қолдауды қажет етсе, ол артық кедергілерсіз және анық жағдайларды қайта-қайта растауға мәжбүр болмай, тиісті көмекті алуы керек.
Осылайша, атаулылық – көмектің азаюы емес. Бұл нақты отбасы үшін неғұрлым дәл шешім қабылдау.
– Мұндай бағалау үшін Министрлік жасанды интеллектіні пайдаланады. Адамның тағдырына әсер ететін шешімдерді алгоритмдерге беру қаншалықты қауіпсіз?
– Біз жасанды интеллектіге түпкілікті шешім қабылдау құқығын бермейміз. Әлеуметтік салада бұл – қағидатты шекара.
Алгоритм үлкен көлемдегі ақпаратты жылдам талдап, әртүрлі дереккөздердегі мәліметтерді салыстырып, маманның қосымша зерттеуін қажет ететін жағдайларға назар аударта алады. Бірақ ол адамның мүгедектігін өз бетінше белгілемеуі және әлеуметтік көмекті тағайындау немесе тоқтату туралы шешім қабылдамауы тиіс.
Мысалы, медициналық-әлеуметтік сараптама кезінде жүйе медициналық құжаттарды зерттеуге көмектесіп, ұсыныс қалыптастыра алады. Алайда түпкілікті шешімді мамандардан тұратын комиссия қабылдайды. Бұл отбасының материалдық жағдайын бағалап, атаулы әлеуметтік көмек тағайындауға да қатысты.
Біз үшін жасанды интеллект – «цифрлық шенеунік» емес, маманның көмекшісі. Оның міндеті – талдау сапасын арттыру, техникалық қателерді азайту және маманның азаматпен мазмұнды жұмыс жүргізуіне уақыт босату.
Егер технология бас тарту туралы шешімді жай ғана жылдамдатып немесе оны алушыға түсініксіз етсе, мұндай цифрландыру өз мақсатына жетпейді. Кез келген шешім заңды, түсінікті және белгіленген тәртіппен қайта қаралуы мүмкін болуы тиіс. Министрлік материалдарында да жасанды интеллект ұсыныс қалыптастыратыны, ал түпкілікті шешім үшін жауапкершілік маманда қалатыны атап көрсетіледі.
– Жұмысынан айырылған адам үшін жаңа модель қалай жұмыс істейді?
– Бұған дейін мансап орталығы негізінен адамның өзі келіп, көмек сұрауын күтетін. Біз мұны жеткіліксіз деп санаймыз.
Жұмыспен қамту саясаты жетілдірілуде. Енді біздің қағидатымыз мынадай: адам жұмысты іздемейді, жұмыс адамды іздейді. Іс жүзінде бұл мемлекет азаматты бос жұмыс орындарын іздеумен және қолданыстағы барлық қолдау шараларын өз бетінше зерттеумен жалғыз қалдырмауы керек дегенді білдіреді.
Мысалы, азамат үшін әлеуметтік аударымдар тоқтады делік. Мүмкін ол жұмыс орнын ауыстырған және оған көмек қажет емес шығар. Бірақ оны қысқартуы да мүмкін, ол өңірде қандай бос жұмыс орындары бар екенін білмеуі немесе оның біліктілігі жұмыс берушілердің қазіргі талаптарына сәйкес келмеуі ықтимал.
Мұндай жағдайда мансап орталығы бірінші болып байланысқа шығып, жағдайды анықтап, нақты бағыт ұсынуы тиіс.
Бір адамға бірнеше қолайлы бос жұмыс орнын ұсыну жеткілікті болуы мүмкін. Екіншісіне қысқа мерзімді оқыту қажет. Үшіншісіне алғашқы жұмыс тәжірибесін алуға көмектесу керек. Мүгедектігі бар адамға жұмыс орнын бейімдеу қажет болуы мүмкін. Ал қоныс аударуға дайын маманға оның кәсібі сұранысқа ие өңірден жұмыс ұсынуға болады.
Жеке тәсілдің мәні де осында: барлық адамды бірдей бағдарламаларға бөлу емес, нақты адамның жұмысқа қайта оралуына не кедергі екенін анықтау.
Қазір мансап орталықтары өз бетінше жұмысқа орналасуы қиын азаматтар туралы мәліметтерді алып, оларды жұмыс орнына нақты орналасып, орныққанға дейін сүйемелдеуі тиіс.
– «Цифрлық жұмыспен қамту қызметі» қандай жаңалық береді? Enbek.kz порталындағы бос жұмыс орындары жеткіліксіз бе?
– Бос жұмыс орындарының көп болуы өздігінен жұмыссыздық мәселесін шешпейді.
Адам порталға кіріп, жүздеген хабарландыруды көруі мүмкін, бірақ олардың ешқайсысы оның дағдыларына, тәжірибесіне, тұрғылықты жеріне немесе денсаулық жағдайына сәйкес келмеуі ықтимал. Демек, оған тағы бір тізім емес, нақты бағытты таңдауға көмек қажет.
«Цифрлық жұмыспен қамту қызметі» адамның білімін, кәсіби тәжірибесін және дағдыларын талдап, оларды еңбек нарығының қажеттіліктерімен салыстырады. Жүйе қолайлы бос жұмыс орнын, оқытуды немесе жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің басқа да шарасын ұсына алады.
Бұл алгоритм азаматтың қай жерде жұмыс істейтінін шешеді дегенді білдірмейді. Соңғы таңдау адамның өзінде қалады. Ол жалақыны, жұмыс кестесін, еңбек жағдайларын, қашықтықты және өзінің жоспарларын бағалайды.
Технологияның міндеті – жұмысынан айырылған сәттен бастап жаңа жұмысқа орналасқанға дейінгі жолды қысқарту. Пилоттық жоба екі өңірде іске қосылды, ал алдағы уақытта жаңа модельді кеңінен қолдану жоспарлануда.
– Бұл жүйеде жұмыс берушінің мүдделері қалай ескеріледі?
– Жұмыс берушіге кезекті бағдарламаға қатысушы емес, қажетті дағдылары бар және нақты жұмысты орындай алатын адам керек.
Сондықтан оқыту «біз қандай курстар ұсына аламыз?» деген сұрақтан емес, «кәсіпорындарға қандай мамандар қажет?» деген сұрақтан басталуы тиіс. Егер өңірде өндіріс дамып, операторлар, монтажшылар немесе басқа да мамандар қажет болса, даярлау нақты сұраныспен байланысты болуы керек.
Жұмыс беруші қосымша қолдауды қажет ететін адамдарды жұмысқа орналастыруға да қатысуы тиіс. Мысалы, мүгедектігі бар адам бос жұмыс орнына толық сәйкес келуі мүмкін, бірақ оған бейімделген компьютер, арнайы жұмыс орны немесе өзгертілген жұмыс режимі қажет болуы ықтимал.
Кейде жұмыс беруші мұндай қызметкерді қабылдаудан бас тартуы оны жұмысқа алғысы келмегендіктен емес, қажетті жағдайларды қалай дұрыс ұйымдастыру керектігін білмегендіктен болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мансап орталығы байланыстырушы буын ретінде әрекет етуі керек: талаптарды түсіндіріп, шешім ұсынып, екі тарапты да сүйемелдеуі қажет.
Мемлекет жұмыс берушілерсіз тұрақты жұмыспен қамтуды қамтамасыз ете алмайды. Сонымен қатар бизнеске де қызметкерді табуға, даярлауға және бейімдеуге көмектесетін түсінікті серіктес қажет.
– Егер адам формалды түрде жұмысқа орналасса, міндет орындалды деп есептеуге бола ма?
– Жоқ. Бізге жай ғана жұмыс орны емес, сапалы жұмыспен қамту маңызды.
Адам ресми түрде жалақы алуы, еңбек демалысына және еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша төлемдерге құқығы болуы, зейнетақы және әлеуметтік сақтандыру жүйесімен қамтылуы, қауіпсіз еңбек жағдайында жұмыс істеуі керек.
Егер азамат іс жүзінде штаттағы қызметкер болса, тұрақты міндеттерді орындаса және ішкі еңбек тәртібіне бағынса, онымен еңбек шарты жасалуы тиіс. Еңбек қатынастарын қызмет көрсету шартымен алмастыру адамды көптеген кепілдіктерден айырады.
Мәселе әсіресе жалақының кешіктірілуі немесе жұмыстан босату кезінде өткір көрінеді. Егер еңбек шарты рәсімделмесе, адам алдымен нақты жұмыс істегенін және белгілі бір жұмыс берушіде еңбек еткенін дәлелдеуге мәжбүр болады.
Сондықтан еңбек шарты – формальдылық емес. Бұл екі тараптың құқықтары мен міндеттерін айқындайтын және адамға өз мүдделерін қорғауға мүмкіндік беретін негізгі құжат. Министр өзінің телевизиялық сұхбатында да тұрақты жұмыспен қамту ресми рәсімдеу мен еңбек кепілдіктерін сақтаусыз мүмкін емес екенін атап өткен.
– Бірнеше жылдан кейін адамның әлеуметтік жүйемен өзара іс-қимылы қандай болуы тиіс?
– Жүйе бюрократиялық механизм ретінде азырақ байқалуы, бірақ қолдау ретінде барынша сезілуі керек.
Егер адам жұмысынан айырылса, оған уақтылы бос жұмыс орындарын, оқытуды немесе басқа кәсіби бағытты ұсыну қажет. Егер отбасында бала дүниеге келсе, тиісті төлем артық әрекеттерсіз рәсімделуі тиіс. Егер адамға мүгедектік белгіленсе, ол әрі қарайғы жолын – әлеуметтік қолдаудан бастап оңалтуға, қызметтерге және жұмысқа орналасу мүмкіндіктеріне дейін – түсінуі керек. Егер қызметкердің құқықтары бұзылса, мемлекет тек өтінішті тіркеумен шектелмей, оларды қалпына келтіруге көмектесуі тиіс.
Біз жұмысты тек жүргізілген рәсімдердің санымен бағалауды тоқтатуымыз керек.
Маңыздысы – жүйе қанша хабарлама жібергені емес, адамның қажетті көмекті алғаны. Мансап орталығы қанша кеңес бергені емес, азаматтың тұрақты жұмыс тапқаны маңызды. Электронды форматқа қанша қызмет көшірілгені емес, адамның нәтижеге жету жолы қысқарды ма – мәселе осында.
Бірнеше жылдан кейін азамат өз мәселесіне қай бөлімшенің жауап беретінін өзі іздеуге мәжбүр болмауы тиіс. Жүйе өмірлік жағдайды танып, түсінікті нұсқаларды ұсынып, мәселе шешілгенге дейін сүйемелдеуі қажет.
Өзгерістердің стратегиялық мәні де осында: өтініштерді басқарудан өмірлік жағдайларды сүйемелдеуге көшу. Әлеуметтік салада тиісті көмек адамның өзін тауып, жұмыспен қамту саласында жұмыс адамды табуы тиіс. Ал басты нәтиже – адамның және оның отбасының өмірлік тұрақтылығын қалпына келтіру болуы керек.
https://www.nur.kz/society/2408813-gosudarstvo-dolzhno-pervym-uvidet-chto-cheloveku-nuzhna-pomoshch-askarbek-ertaev/?utm_source=web-share-api
Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-enbek/press/news/details/1269810?lang=ru
Жауап қалдыру