Азбергенов Мади Нурбекович ҚАЭС ЖШС энергетика тобының жетекші инженері
3 қыркүйекте Қазақстандағы алғашқы атом электр станциясын жобалау, жабдықтау және салу жөніндегі келісімшартқа қол қойылды. Құжатқа қол қою жобаның жаңа, практикалық кезеңге өткенін білдірді. Болашақ станция «Балқаш» АЭС-і деп аталды және оны Алматы облысының Жамбыл ауданында салу жоспарлануда.
Бұл ретте атом электр станциясы жағдайында практикалық іске асыруға көшу келісімшартқа қол қойылғаннан кейін бірден алаңда бетон құю басталады дегенді білдірмейді. Құжаттарға қол қою мен алғашқы бетонның құйылуының арасында ауқымды инженерлік, жобалық және дайындық жұмыстарының кешені тұр. Оның үстіне бұл жұмыстардың бір бөлігі негізгі келісімшарт жасалғанға дейін әлдеқашан басталған.
«Балқаш» АЭС-ін салуға қолайлы басым алаңды айқындау мақсатында 2025 жылғы 8 тамызда Алматы облысының Жамбыл ауданында инженерлік-іздестіру жұмыстары басталды. Осы кезеңнің өзінде мамандар аумақты зерттеуге кірісті, өйткені атом нысанын салу үшін нақты алаңның табиғи және инженерлік-геологиялық жағдайлары туралы барынша толық ақпарат алу қажет. Далалық зерттеулер аясында геофизикалық жұмыстар жүргізілді, ұңғымалар бұрғыланды, топырақ пен судың шамамен мың сынамасы алынды, гидрогеологиялық зерттеулер жүргізілді. Қазіргі уақытта алаңның аэрометеорологиялық, гидрологиялық және басқа да табиғи жағдайларын бақылау циклі жалғасуда.
Мұндай жұмыстар болашақта жобалау жұмыстарын жүргізу үшін қажет. Мамандарға топырақ қабаттарының ерекшеліктерін, жерасты суларының орналасуын, аумақтың геологиялық құрылымы мен сейсмикалық сипаттамаларын, сондай-ақ қандай табиғи және климаттық факторларды ескеру қажет екенін білу маңызды. Кейіннен бұл деректер жобалық шешімдерді әзірлеу және станцияның түрлі нысандарының параметрлерін айқындау кезінде пайдаланылады.
АЭС үшін жобаның нақты алаңға барынша бейімделуі ерекше маңызды. Бір өңірден екіншісіне еш өзгеріссіз көшіруге болатын әмбебап шешім мұнда болуы мүмкін емес. Жобалау кезінде аумақтың ерекшеліктері, климат, геология, сейсмикалық жағдай, гидрология және басқа да факторлар ескерілуі тиіс. Сондықтан ізденістердің нәтижелері жобалаушылардың одан әрі жұмысы үшін негізгі бастапқы базалардың біріне айналады.
Дайындықтың жеке бағыты — болашақ станцияның қауіпсіздігін негіздеу. Атом энергетикасында қауіпсіздік құрылыс аяқталғаннан кейін емес, жобалау кезеңінің өзінде қаланады. Жобаны әзірлеу кезінде ықтимал сыртқы әсерлерді, алаңның сипаттамаларын, құрылыс конструкциялары мен инженерлік жүйелердің сенімділігін, сондай-ақ станцияның өмірлік циклінің барлық кезеңдерінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету талаптарын ескеру қажет. Сондықтан техникалық құжаттар мен есептеулердің едәуір көлемі негізгі құрылыс жұмыстары басталғанға дейін қалыптастырылады.
Алаңның өзін дайындау жұмыстары да маңызды. АЭС – бұл тек реактор ғимараты мен бірнеше энергоблоктан тұратын нысан емес екенін атап өткен жөн. Мұндай нысанды салу үшін көптеген мамандардың, техникалар мен ұйымдардың жұмысын қамтамасыз ететін кешенді инфрақұрылым қажет. Ол үшін кірме жолдарды, инженерлік коммуникацияларды, уақытша ғимараттар мен құрылыстарды, өндірістік және қоймалық нысандарды дайындау, логистиканы ұйымдастыру және ауқымды құрылыс жұмыстарын жүргізуге қажетті басқа да жағдайларды қамтамасыз ету қажет.
Станцияны салу кезінде пайдаланылатын материалдарға да ерекше назар аударылады. Соның ең айқын мысалдарының бірі — бетон. Атом нысаны үшін оның қажетті көлемін ғана қамтамасыз ету жеткіліксіз. Оның құрамы, сипаттамалары, өндіру, тасымалдау, төсеу технологиясы және кейінгі бақылауы маңызды. Материалдардың сапасы мен технологиялық талаптардың сақталуы болашақ конструкциялардың сенімділігімен тікелей байланысты. Сондықтан бетон өндірісін және сапаны бақылау жүйесін дайындау да құрылыс негізгі көлемге шыққанға дейін ұйымдастырылуы тиіс жұмыстардың қатарына жатады.
Соңғы сәтке қалдыруға болмайтын тағы бір процесс — жабдықтарды дайындау және жеткізу. Атом электр станциясы өндірісі айтарлықтай уақытты қажет етуі мүмкін көптеген күрделі технологиялық жабдықтарды қамтиды. Олардың сипаттамалары, дайындау, жеткізу және монтаждау мерзімдері жобалық шешімдермен және жобаны іске асырудың жалпы кестесімен үйлестірілуі тиіс. Сондықтан АЭС құрылысының бағдарламасы жеке-жеке орындалатын дәйекті әрекеттер емес, өзара байланысты жобалық, өндірістік, логистикалық және құрылыс процестерінің кешені болып табылады.
Осы тұрғыдан алғанда, «алғашқы бетон» жобаның маңызды әрі көзге көрінетін белесіне айналады, бірақ оның нақты басталуы емес. Әдетте алғашқы бетон деп реактор ғимаратына байланысты негізгі конструкцияны бетондау жұмыстарының басталуын түсінеді. Көпшілік үшін бұл дайындық кезеңінің ауқымды құрылысқа тікелей ұласатын сәті. Алайда оған дейін жобалық құжаттама да, алаң да, құрылыс инфрақұрылымы да, өндірістік процестер де, сапаны бақылау жүйесі де дайын болуы, сондай-ақ қажетті жеткізілімдер қамтамасыз етілуі тиіс.
Сондықтан болашақ АЭС алаңындағы алғашқы жұмыстар әлдеқайда ертерек басталды. Жамбыл ауданындағы инженерлік-іздестіру жұмыстары 2025 жылғы тамызда жобаның алғашқы практикалық кезеңдерінің бірі ретінде бастау алды.
Бұл ретте дайындық жұмыстары бірден бірнеше бағытта жалғасуда. Техникалық бөлікпен қатар қазақстандық кәсіпорындардың жобаға қатысуына жағдай қалыптастырылуда. Мемлекеттің басым бағыттарының бірі — барынша жергіліктендіру, яғни отандық компанияларды, мамандарды, тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді тарту. Ол үшін қандай позицияларды ел ішінде өндіруге және орындауға болатынын, қандай құзыреттерді дамыту қажет болатынын және қандай кәсіпорындардың жобаны іске асыруға қатыса алатынын алдын ала анықтау қажет.
«Қазақстандық атом электр станциялары» ЖШС үшін бұл жұмыс та ұзақ мерзімді маңызға ие. Компания станцияның тапсырыс берушісі әрі болашақ операторы ретінде өзінің қатысуын нысанды пайдалануға беру алдындағы кезеңмен ғана шектемейді. Құзыреттерді қалыптастыру, жобаны дайындауға қатысу, серіктестермен және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау, кадрлық әлеуетті дамыту және болашақ пайдалануға дайындық осы ұзақ процестің бір бөлігі болып табылады.
Осылайша, «Балқаш» АЭС-інің алаңында алғашқы бетон пайда болған кезде, оның артында бір күннің немесе тіпті бір жылдың емес, бірнеше жылдық жұмыстың нәтижесі тұрады. Оған инженерлік зерттеулер, геология мен табиғи жағдайларды зерделеу, жобалау және қауіпсіздікті негіздеу, инфрақұрылымды дайындау, құрылыс материалдарын өндіру мен сапасын бақылауды ұйымдастыру, жабдықтарды дайындау, логистика және көптеген басқа да процестер алып келеді.
Көрермен немесе оқырман үшін алғашқы бетон құю құрылыстың айқын және көрінетін бастапқы нүктесі болады. Ядролық сала мамандары үшін бұл жобаның келесі кезеңі техникалық тұрғыдан дайындалған, басқарылатын және қауіпсіз болуын қамтамасыз етуі тиіс кең көлемді алдын ала жұмыстың нәтижесі болуы ықтимал. Дәл осы себепті атом электр станциясының құрылысы алғашқы бетон құрылымы пайда болғанға дейін әлдеқайда бұрын басталады.
Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/atom-energiyasy/press/news/details/1307784?lang=ru
Жауап қалдыру